του Andrea Papi (*)
Βιοπολιτική σημαίνει κατά λέξη πολιτική της ζωής.
Εξετάζοντας την ετυμολογία της λέξης, η πολιτική ασχολείται με τον τρόπο που λειτουργεί η πόλις, η οποία είναι ο τόπος όπου ζει, συμβιώνει και εκφράζεται το κοινωνικό σύνολο, και ο βίος αναφέρεται στη σφαίρα της ζωής που δρα και εκφράζεται στην πολυμορφία της. Στη βάση όλων αυτών υπάρχει η κλασική αριστοτελική διάκριση μεταξύ ζωής, “γυμνής ζωής”(“nuda vita”) και βίου, “μορφής ζωής”(“forma vita”). Με άλλα λόγια, υπάρχει η διαφορά μεταξύ της ζώσας ζωής, της λεγόμενης βιολογικής και φυσικής, και της ζωής ως διακύβευση ενός νοήματος ή ενός “είναι”, με την εγγενή ικανότητά της να εκδηλώνεται και να εκφράζεται πέρα από την απλή “γυμνή ζωή”.
Με τον Φουκώ, ο οποίος με τον όρο βιοπολιτική περιέγραψε μία σημαντική έννοια που μέχρι τότε ήταν ανεξερεύνητη σχετικά με τη σύνδεση πολιτικής και ζωής, η σχέση μεταξύ εξουσίας και βίου αποκτά μια τελείως νέα σπουδαιότητα, παραμένοντας όμως περιορισμένη και κλεισμένη στα στενά όρια της μελέτης της βιοεξουσίας.
Αντίθετα είμαι πεπεισμένος ότι η σχέση μεταξύ της πολιτικής και του βίου, έχει, και πρέπει να έχει, έναν ορίζοντα και μια ευρύτητα πολύ μεγαλύτερους από εκείνους που εκφράζονται απλώς μεταξύ της εξουσίας και του βίου. Το σκέφτομαι επειδή, πέρα από απ’ ό,τι μπορεί να νομίζει κανείς σήμερα, είμαι πεπεισμένος ότι η πολιτική στην ουσία της είναι κάτι περισσότερο από αυτό που μου αρέσει να αποκαλώ “πολικαντισμό”, δηλαδή τη δράση μέρα με τη μέρα των ενεργών πολιτικών δυνάμεων, που αντιστοιχεί σε μια απλή αποδοχή του υπάρχοντος χωρίς την ικανότητα και τη βούληση να αμφισβητήσει τη λογική που βρίσκεται πίσω από την ίδια τη δράση. Θα ισχυριστώ λοιπόν με βεβαιότητα ότι η πολιτική και η ζωή περιλαμβάνουν σφαίρες δράσης εξαιρετικά ευρείς, εκτεταμένες και πολύσημες.
Η πολιτική είναι, ή θα έπρεπε να είναι, η επιστημονική διερεύνηση των προβλημάτων, των τρόπων και των μεθόδων διαχείρισης του συνόλου των κοινωνικών προβλημάτων. Ασχολείται, ή θα έπρεπε να ασχολείται, με τη λογική και τα βαθύτερα νοήματα που αποτελούν τα θεμέλια στα οποία βασίζεται η ίδια η πολιτική δράση, φροντίζοντας πάνω απ’ όλα να καθορίσει τον τύπο της κοινωνίας και την ποιότητα της κοινωνικότητας προς τα οποία να κατευθύνει τις δυνάμεις, τις σκέψεις και τις ενέργειες που αφορούν όλους.
Η πολιτική, εάν πραγματικά θέλουμε να χρησιμεύει σε κάτι, πρέπει να μάς προσφέρει την κατανόηση του λόγου για τον οποίο υπάρχει, παραμένει εν ζωή και θέλει να συνεχίσει να υπάρχει η πόλις. Αφού αποσαφηνιστεί, καθοριστεί και κατανοηθεί αυτό που πραγματικά υπάρχει, πού θέλει να πάει και για ποιο λόγο, τότε μόνο θα έπρεπε να της επιτραπεί να ασχοληθεί εξαντλητικά με το πώς θα το κάνει, δηλαδή με το πώς θα διοικήσει. Όχι όπως κάνει σήμερα ο πολικαντισμός που ασχολείται αποκλειστικά με τη διαχείριση του παρόντος, τις περισσότερες φορές χωρίς να έχει αποσαφηνίσει πώς θέλει να το κάνει.
Ο βίος περικλείει το σύνολο της μορφής ζωής σε όλη της την πολυπλοκότητα. Η ζωή αναπαράγεται μέσω διαδικασιών εμμονής και ανανέωσης. Τείνει να διαιωνίζεται αναπαράγοντας τον εαυτό της και ταυτόχρονα ανανεωνόμενη, καθοριζόμενη από το γενικό πλαίσιο, από τα γεγονότα, από τα ερεθίσματα της συγκυρίας. Ένα σύνολο διαφορετικών ειδών σχηματίζουν σύνολα ατόμων τα οποία όλα μοιάζουν μεταξύ τους όσον αφορά τη δομή, αλλά τα οποία είναι μοναδικά στην ατομική τους εκδήλωση. Δυνατότητα αναπαραγωγής και ανανέωση. Πολλαπλότητα και μοναδικότητα. Σταθερότητα και αλλαγή.
Μπορεί να πει κανείς ότι είναι μια διαρκής και αέναη σταθερή ισορροπία, η οποία όμως είναι και προσωρινή επειδή τείνει να αλλάζει συνεχώς, καθορίζοντας ακατάπαυστα φάσεις προόδου και οπισθοδρόμησης, εξέλιξης και υποτροπής. Μια πραγματική ενότητα μέσα από τη διαφορά. Η “μορφή ζωή” εκδηλώνεται με μια ανεξάντλητη ποσότητα μεμονωμένων μορφών ζωής που αλληλοεξαρτώνται, καθορίζοντας ένα δίκτυο σχέσεων στις οποίες η ποιότητα της πολυπλοκότητας καθορίζεται από φορά σε φορά από μια συνεχή διαδικασία αμοιβαίας προσαρμογής. Η “μορφή ζωή”, με άλλα λόγια, είναι ένα τεράστιο βιο/περιβάλλον, πλούσιο, απρόβλεπτο και ταυτόχρονα ικανό για εκπληκτικές μεταβολές.
Με τη σειρά του το βιο/περιβάλλον, το οποίο περικλείει το σύνολο των διάφορων μορφών-ζωής, είναι ενταγμένο και αποτελεί τμήμα ενός πολύ ευρύτερου περιβάλλοντος που περικλείει τόσο ολόκληρη τη γεωλογική δομή και τα επιφανειακά ύδατα όσο και τις δυναμικές μορφές του κλίματος και του καιρού. Ανάμεσα στο βιο/περιβάλλον και αυτό το συνολικό ανόργανο περιβάλλον δημιουργήθηκε μια αναγκαία αλληλεξάρτηση, κατά τρόπο που η “μορφή ζωή” στο σύνολό της μπορεί να υπάρχει και να διαιωνίζεται υπό τον όρο ότι θα παραμένει αναλλοίωτη η ουσία της βασικής ισορροπίας που είναι ικανή να εγγυάται τη διατήρηση της βασικής σχέσης. Εν ολίγοις, είμαστε βυθισμένοι σε ένα ολιστικό σύνολο, στο οποίο το κάθε μεμονωμένο συστατικό βρίσκεται σε σχέση αλληλεξάρτησης με το σύνολο του ευρύτερου περιβάλλοντος που περικλείει τους πάντες και τα πάντα.
Το ανθρώπινο είδος με τη σειρά του, είναι μια ιδιαίτερη μορφή ζωή που αποτελεί τμήμα του τεράστιου βιο/περιβάλλοντος. Για αυτό το λόγο θα πρέπει να αποκτήσει πλήρη συνείδηση αυτού του γεγονότος και να το λαμβάνει υπόψη του, επειδή για να υπάρχει πρέπει να διατηρήσει τον αναγκαίο δεσμό αμοιβαίας σχέσης με το σύνολο των άλλων μορφών ζωής. Για να κατανοήσουμε την ποιότητα και το νόημα της σχέσης μεταξύ πολιτικής και βίου πρέπει να έχουμε υπόψη μας αυτή τη γενετική συνθήκη.
Πρέπει επίσης να λάβουμε υπόψη μας μια διαφορά στην αρχική ποιότητα των δύο πραγμάτων την οποία δεν μπορούμε να αγνοήσουμε. Ο βίος προϋπάρχει του ανθρώπινου είδους, από τη στιγμή που το τελευταίο εμφανίζεται στο εσωτερικό του όταν αυτός είχε ήδη σε μεγάλο βαθμό σχηματοποιηθεί και ήταν κοντά στην ολοκλήρωσή του. Εμπεριέχει το ανθρώπινο είδος και εμπεριέχεται σ’ αυτό, όπως συμβαίνει και με κάθε άλλο ον. Αντίθετα η πολιτική είναι ένα αμιγές προϊόν του ανθρώπου. Δεν εμφανίζεται ως συνέπεια της σχέσης με το τεράστιο βιο/περιβάλλον, αλλά γεννιέται ως μια ειδική πολιτισμική ανάγκη για να δώσει υπόσταση και λύση στα προβλήματα που είναι εγγενή στην προβληματικότητα των κοινωνικών σχέσεων οι οποίες είναι εσωτερικές στο είδος.
Η πολιτική που έγινε αναγκαία πολιτισμικά, αλλά όχι αναγκαία στο βίο, είναι μια αποκλειστική ανάγκη τους είδους μας επειδή με το πέρασμα του χρόνου παγίωσε τον τρόπο που βλέπουμε, σκεφτόμαστε και δρούμε πολιτικά για τον καθορισμό των τρόπων διαχείρισης των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων. Από τη βιολογική σκοπιά θα μπορούσαμε κάλλιστα να συνεχίσουμε την πορεία μας χωρίς να εμπλεκόμαστε στην πολιτική, βρίσκοντας άλλα πολιτιστικά παραδείγματα αναφοράς για να εκτελούμε τις ίδιες λειτουργίες.
Η πολιτική, το πολιτισμικό παράδειγμα του είδους για τη διαχείριση των σχέσεων στο εσωτερικό του, που γεννήθηκε ενασχολούμενη αποκλειστικά με την πορεία του ίδιου του είδους, συνέχισε ανά τους αιώνες την εξελικτική πορεία της διαχείρισης του εαυτού της, λαμβάνοντας υπόψη μόνο τον εαυτό της, συνεχίζοντας ατάραχη να μην απασχολείται με τίποτα άλλο. Αυτός ο δομικός γενετικός χαρακτήρας, από τη στιγμή που η κουλτούρα εκδηλώθηκε στη συνείδηση και ήδη από τη δημιουργία των πολιτικών συστημάτων, δεν μπορεί παρά να έχει ως συνέπεια το να υπάρχει δυνητικά μια διαρκής σύγκρουση ανάμεσα στις κοινωνίες και τα υπόλοιπα. Οι διάφορες πολιτικές θεωρίες που έχουν εμφανιστεί μέχρι τώρα δεν ασχολήθηκαν ποτέ πραγματικά ούτε με το περιβάλλον ούτε με το βιο/περιβάλλον, παρά ως στιγμές αποικιοποίησης και νομής προς αποκλειστικό όφελος του είδους και ασφαλώς όχι ως χώροι βιο/ενσωματωμένου ανήκειν.
Στη σχέση που έχει καθοριστεί μεταξύ βίου και πολιτικής, χωρίς την οφειλόμενη συνείδηση επειδή έχει επιλεχθεί να μην ασχολείται με όλα τα χαρακτηριστικά των επιστημολογικών αρχών, παγιώθηκε μέσα στο χρόνο μια βαθιά απορία που ακόμα και σήμερα εμφανίζεται ακόμα πιο ανίατη. Έτσι, από κάθε άποψη, επαπειλείται η υπάρχουσα σχέση μεταξύ του ανθρώπινου είδους και όλων των υπολοίπων. Εάν μέσα σε μια δεκαετία, όπως όλο και συχνότερα μάς διαβεβαιώ- νουν οι επιστήμονες, δε βρεθεί ο τρόπος να ξεπεραστεί η αρχική απορία που έχει ενισχυθεί, ο κίνδυνος της αδυναμίας ίασης της σχέσης μεταξύ του είδους, των συνθηκών ζωής και του περιβάλλοντος, είναι πολύ πιθανό να γίνει μη αναστρέψιμος, μέχρι να προκαλέσει μια ρήξη που πλέον δε θα είναι ιάσιμη για τις οικο/βιολογικές ισορροπίες. Τότε, η δομική σχέση μεταξύ ανθρώπινου είδους, βιο/περιβάλλοντος και περιβάλλοντος θα έχει μεταβληθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε να έχει εκλείψει κάθε αρχική συμβατότητα.
Όπως και οποιαδήποτε άλλη ιστορικά καθορισμένη πολιτική θεωρία, έτσι και οι χειραφετικές θεωρίες δεν ξέφυγαν απ’ αυτήν την κατάρα. Κι αυτές, από την πρώτη στιγμή, τόσο στα θεωρητικά τους θεμέλια, όσο και στην τελική μορφή τους και τις προτάσεις τους, ασχολήθηκαν και ασχολούνται αποκλειστικά με το εσωτερικό της κανονικότητας, η οποία αντιμετωπίζεται και βιώνεται ως κάτι ξεχωριστό. Και στις επαναστατικές θεωρίες και ουτοπίες που εμφανίστηκαν για να πραγματώσουν τη χειραφέτηση από την καταπίεση και την εκμετάλλευση, το περιβάλλον και το βιο/ περιβάλλον στην ουσία συνεχίζουν να αποτελούν απλές αναφορές τις οποίες κανείς δεν μπορεί να αποφύγει, θεωρούμενα απλώς ο χώρος όπου κανείς είναι υποχρεωμένος να δράσει και αντιλαμβανόμενα και βιωμένα αποκλειστικά ως ζώνες, συμβολικές και πραγματικές ταυτόχρονα, στην αποκλειστική υπηρεσία των αναγκών και της ικανοποίησής μας.
Είναι ώρα να επιχειρήσουμε ένα ποιοτικό άλμα, μια πραγματική αλλαγή επαναστατικού παραδείγματος. Η πολιτική για το μετασχηματισμό της κοινωνίας πρέπει να αποκτήσει μια νέα συνείδηση. Πρέπει να γίνει μια πολιτική ικανή να συμπεριλάβει τη “μορφή ζωή” και τις ισορροπίες στις οποίες βασίζεται ως θεμελιακά στοιχεία της πρότασής της. Η βιοπολιτική που αντανακλά τη σχέση μεταξύ πολιτικής και ζωής δεν μπορεί πλέον να είναι σχετική αποκλειστικά στην επενέργεια της βιοεξουσίας, όπως επισημαίνει ο Φουκώ. Θα έπρεπε από κάθε άποψη να έχει ως αφετηρία μια νέα συνείδηση, που αρέσκομαι να αποκαλώ βιο/πολιτική, η οποία θα εμπεριέχει την αδιαπραγμάτευτη προϋπόθεση ότι η πολιτική σκέψη και δράση δεν είναι δυνατόν να αποσυνδεθεί από τη συνείδηση, ότι είμαστε και πρέπει να αισθανόμαστε απόλυτα ενσωματωμένοι στο βιο/περιβάλλον και το περιβάλλον, και όχι ότι απλώς έχουμε λάβει θέση απέναντι σ’ αυτά.
Η βιο/πολιτική θα έπρεπε να γίνει έτσι αναπόσπαστο και αναγκαίο μέρος ενός νέου επαναστατικού οράματος, ικανού να θέσει και να προτείνει μια αληθινή και συγκεκριμένη ριζοσπαστική ανατροπή. Εξακολουθώντας να διαθέτει το στόχο και την προοπτική της χειραφέτησης από την καταπίεση και τη εκμετάλλευση, πάντα με στόχο την απελευθέρωση των καταπιεσμένων και των εκμεταλλευομένων για την πραγμάτωση της κοινωνικής ελευθερίας, θα πρέπει να αρχίσει να θεωρεί προγραμματικά ουσιώδες και απαραίτητο τον επανακαθορισμό της οικολογικής σχέσης με τον υπόλοιπο κόσμο και το σύμπαν. Προσβλέποντας προς την κατεύθυνση της αλλαγής, θα πρέπει να αρχίσουμε να αποκτούμε σοβαρά πλήρη συνείδηση του γεγονότος ότι δεν έχουμε τοποθετηθεί απλά στο μέρος όπου βρισκόμαστε, ενδεχομένως λαμβάνοντάς το υπόψη μας μόνο για να κάνουμε ό,τι μας αρέσει όπως γινόταν μέχρι τώρα. Αντίθετα, θα πρέπει να αποκτήσουμε συνείδηση του γεγονότος ότι από κάθε άποψη πρέπει να αισθανόμαστε και να είμαστε αναπόσπαστο, και όχι πλέον διαχωρισμένο, μέρος του περιβάλλοντος που περικλείει και το βιοπεριβάλλον, του οποίου αποτελούμε ένα σημαντικό συστατικό μέρος.
Μια τέτοια καινοτόμα, οργανική σχέση, το να υπάρχεις στον κόσμο ως μη διαχωρισμένο μέρος, ανοίγει χώρους ελευθερίας ούτε καν μπορούμε να φανταστούμε ή να διανοηθούμε σήμερα. Ενώ η κυριαρχία κινητοποιεί δυνάμεις που αποσκοπούν στον έλεγχο, στην επιβολή περιορισμών, απαγορεύσεων και καταναγκασμών, επειδή από τη φύση της πρέπει να καταλάβει ολόκληρο το χώρο στον οποίο ενεργεί για να τον καθυποτάξει και να επιβληθεί, αντίθετα το να δρα και να κινείται κανείς κατά τρόπο συνεπή στο εσωτερικό μιας πλήρους συνείδησης των σχέσεων με το περιβάλλον, απαιτεί μια διάθεση ανοίγματος για να κατανοήσει με ποιο τρόπο θα το κάνει. Πράγματι για να αισθανθεί κανείς μέρος του, πρέπει αναγκαία να εισέλθει μέσα με τη θέληση και τη βούληση να το γνωρίσει, χωρίς την a priori διάθεση να το τροποποιήσει προς δικό του αποκλειστικό όφελος.
Όντας απαλλαγμένοι από την ανάγκη να κυριαρχήσουμε επειδή είναι επιβλαβές και έρχεται σε αντίθεση με το νέο σκοπό, μπορούμε τότε να ικανοποιήσουμε τις επιθυμίες μας και να κινούμαστε σε πλήρη ελευθερία, προφανώς μέσα στα φυσικά όρια που προσδιορίζονται από τη σωματικότητά μας, στην ολότητα των διανοητικών, σωματικών και ψυχικών δυνατοτήτων μας. Πράγματι η ελευθερία δεν μπορεί να νοείται ως απόλυτη, έξω από το πλαίσιο της πραγματικότητας αναφοράς, αλλά να γίνεται αντιληπτή και να βιώνεται ως ικανότητα να κινούμαστε όσο καλύτερα μπορούμε στο εσωτερικό τόσο των δικών μας ορίων και δομικών δυνατοτήτων, βιολογικών και διανοητικών, όσο και όλων αυτών που περικλείει ο περίγυρος μέσα στον οποίο κινούμαστε, χωρίς άλλα όρια πέρα από εκείνα που έχουν συμφωνηθεί και τα φυσικά όρια που μάς θέτει το περιβάλλον στο οποίο θέλουμε και πρέπει να δράσουμε.
————————————-
μετάφραση-επιμέλεια: Aχιλλέας, Ελένη Μπακαλάκου
*) σημ. Το παραπάνω κείμενο προέρχεται από το τελευταίο βιβλίο του Andrea Papi με τίτλο “Per un Nuovo Umanesimo Anarchico” (Condotta: Zero, 2009), το οποίο αποτελεί συλλογή κειμένων. Ο Andrea Papi, ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους ελευθεριακούς στοχαστές, επιχειρεί μέσα από το συγγραφικό του έργο να αναδείξει τη σημασία που έχουν σήμερα οι αναρχικές-ελευθεριακές ιδέες. Ταυτόχρονα, διερευνά τη φύση και το περιεχόμενο που οφείλουν να προσλάβουν προκειμένου να αποτελέσουν ένα πραγματικά σύγχρονο, και όχι παρωχημένο και αρτηριοσκληρωτικό σύνολο, κοινωνικής αντιπρότασης. Στο παρελθόν, έχει δημοσιευθεί στην Ευτοπία και άλλο ένα κείμενο του Andrea Papi με τίτλο “Η συμμετοχική υποκρισία” (Ευτοπία 11, Σεπτέμβριος 2004, σελ. 17-21).
Πηγή: Ευτοπία 18η περιοδική έκδοση για τον ελευθεριακό κοινοτισμό
Autonomi Drasi 