Το πολιτικό ψέμα

Επιμέλεια δημοσίευσης: Γιώργος Μεριζιώτης

Ο σύγχρονος πολιτικαντισμός και το πολιτικό ψέμα γεννήθηκε μαζί με τη σύγχρονη κοινοβουλευτική δημοκρατία στην Ευρώπη του τέλους του 19ου αιώνα, για έναν απλό λόγο: τότε προέκυψε η ανάγκη εξαπάτησης των μαζών. Έκτοτε, οι τεχνικές της δημόσιας πολιτικής υποκρισίας εμπλουτίστηκαν με τη βοήθεια επικοινωνιολόγων, και των  διαπλαστών της κοινής γνώμης (δημοσιογράφων), καλλωπίστηκαν από στυλίστες και διαδόθηκαν από τους μηχανισμούς της ραδιοφωνικής – τηλεο­πτικής προπαγάνδας. (*)

1. Πότε καταγράφτηκε το πολιτικό ψέμα

Ήδη ο Πλάτωνας στην “Πολιτεία” του ει­σάγει την έννοια του «γενναίου- θείου   ψεύδους» -ενός κατασκευασμένου μύθου – στον ο­ποίο θα βασίζεται η σταθερότητα της πο­λιτείας «Τα επανορθωτικά ιαματικά ψέματα μια κυβέρνηση δεν πρέπει να τα περιμένει από τους ποιητές. Η εφεύρεση τέτοιων μύ­θων πρέπει να είναι αποκλειστικό προνό­μιο της πολιτείας υποστηρίζει, ως γνή­σιος υπέρμαχος της ολιγαρχίας. Ενώ ο έτερος απολογητής της κυριαρχίας Αριστοτέλης, έχει άλλη γνώμη και θεωρεί πως τα ψεύδη έστω και αν βαφτίζονται γενναία, χρήσιμα ή ιαματικά είναι επικίνδυνα και μπορεί να φέρουν στάσεις και ταραχές.

2. Πότε γενικεύτηκε το πολιτικό ψέμα

Λες ψέματα στο λαό όταν χρειάζεται να τον πείσεις. Οι ελέω θεού μονάρχες και οι απολυταρχικοί ηγέτες δεν είχαν τόσο άμεση α­νάγκη να πείσουν τις μάζες, αφού σπάνια απευθύνονταν σ’ αυτές. «Ο Μπίσμαρκ πιθα­νότατα δεν είχε απευθυνθεί ποτέ παρά μόνο σε ακροατήρια ηγετικών στρωμάτων»  (άλλωστε στην περίπτωση αυτή λειτουργούσε ακόμα το μέγα ψεύδος του Ελέω Θεού μονάρχη). Σύμφωνα με τον βρετανό ιστορικό Έρικ Χόμπσμπαουμ, το πολιτικό ψέμα γενικεύτηκε με τη σταδιακή επικράτηση της ρεπουμπλικανικής δημοκρατίας και της καθολικής ψήφου στην Ευρώπη και την άνθιση του λαϊκού τύπου ως μέσου πολιτικής προπαγάνδας στα τέλη του 19ου αιώνα: «Ο αυξανόμενος εκδημοκρατισμός καθιστούσε αδύνατο τον δημόσιο διάλογο με κάποιους ελάχιστους όρους ειλικρίνειας.

Ποιος υποψήφιος θα ήθελε να πει στους ψηφοφόρους του – σύμφωνα με την Χαμπιανή λογική ότι τους θε­ωρούσε υπερβολικά ηλίθιους και αμαθείς για να κρίνουν την καλύτερη λύση στην πολιτική και ότι τα αιτήματα τους δεν ήσαν μόνο παράλογα, αλλά και επικίνδυνα για το μέλλον της χώρας;». Έτσι, μαζί με την πρώτη μαζική προεκλογική εκστρατεία που εγκαινιάστηκε από τον Γκλάντατον στη Βρετανία το 1879, λίγο αργότερα και σε όλη την Ευρώπη, μαζικοποιήθηκε και το πολιτι­κό ψεύδος όπως το ακούμε, επεξεργασμένο και εξελιγμένο, ως σήμερα.

3. Πότε ξεκίνησε το “ οφ δι ρέκορντ

Περιστοιχισμένοι από ρεπόρτερ που θα μετέφεραν τα λόγια τους και στο πιο απόμα­κρο συνοικιακό ταβερνείο», οι πολιτικοί της Δημοκρατίας έπρεπε να γίνουν εξπέρ στη διπροσωπία. Ο εκδημοκρατισμός έφερε την πολιτική κοινωνιολογία, αλλά και τη δημόσια πολιτική υποκρισία. Μόνη διέξο­δος ειλικρίνειας για τους επαγγελματίες ψεύτες της πολιτικής, οι κλειστές λέσχες των τζέντλεμαν και οι κατ’ ιδίαν συναντή­σεις, πρόδρομοι της διαδρομολογίας και του «οφ δι ρέκορντ»: «Όταν οι άνδρες που κυβερνούσαν ήθελαν πραγματικά να πουν αυτό που εννοούσαν, στο εξής ήσαν αναγκα­σμένοι να το κάνουν στους διαδρόμους της εξουσίας, στις λέσχες, στις ιδιωτικές κοινω­νικές συναθροίσεις, στις κυνηγετικές διορ­γανώσεις ή τα Σαββατοκύριακα στις εξοχι­κές επαύλεις, όπου τα μέλη των ηγετικών τάξεων συναντιόνταν σε ατμόσφαιρα πολύ διαφορετική από τις παρωδίες μονομαχιών στις κοινοβουλευτικές συζητήσεις ή στις δημόσιες συγκεντρώσεις».

Είναι χαρακτηριστικό ότι το χάσμα ανάμεσα στον δημόσιο λόγο και την πολιτική πραγματικότητα καυτηριάζεται με δηλητηριώδεις χιουμοριστικές ατάκες, όπως η παρακάτω: “Η καταραμένη εξουσία που στηρίζεται στην προνομία και συνοδεύεται από γυναίκες, σαμπάνια και μπριτζ κα­τέρρευσε: ήλθε τώρα η Δημοκρατία που συνοδεύεται από γυναίκες, σαμπάνια και μπριτζ”, γράφει ο Άγγλος συγγραφέας Χίλερ Μπέλοκ, με αφορμή την εκλογική νίκη των Φιλε­λευθέρων στην Αγγλία το 1906.

4. Τι έχει αλλάξει έως σήμερα

Το πάντα και τίποτα. Το ραδιόφωνο πρώτα και η τηλεόραση μετά εκδημο­κράτισε το ψεύδος, εμπλούτισε τις τεχνι­κές του, έφερε τα πρόσωπα πιο κοντά μας, με γκρο πλαν και ζουμ στη “γλώσσα του σώματος”, άρα προσωποποίησε και τελειο­ποίησε τις τεχνικές εξαπάτησης. Η προσω­ποποίηση της πολιτικής, η τάση να ψηφί­ζουμε πρόσωπα, όχι πολιτικές προτάσεις δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο και απόρ­ροια της τηλεπολιτικής. Όπως διαπιστώνει ο αμερικανός Μάρεϊ Εντελμαν στην «Κατασκευή του πολιτικού θεάματος», όσο λιγοστεύουν οι προγραμμα­τικές διαφορές ανάμεσα στα κόμματα τόσο οι πολιτικοί ηγέτες προβάλλουν στυλιστικές διαφορές και αντιθέσεις, πουλάνε μια κατασκευασμένη ηγετική φυσιογνωμία, αυτοπαρουσιάζονται ως «μοναδικές επι­λογές», προσφέροντας κάτι διαφορετικό από τους αντιπάλους τους σε θέμα στυλ, προσωπικότητας, άσκησης πολιτικής, συ­ναίσθησης ή ευφυΐας».

5. Ποιες είναι οι διαχρονικές συμβουλές του πολιτικού ψεύδους

Απαραίτητα εγχειρίδια για τους σύγχρο­νους πολιτικάντηδες είναι, φυσικά, ο «Ηγεμόνας» του Μακιαβέλι, η «Τέχνη της πολιτικής ψευδολογίας» του Τζόναθαν Σουίφτ και το «Εγχειρίδιο προε­κλογικής εκστρατείας» του Ρωμαίου ρήτο­ρα και πολιτευτή Κικέρωνα.

Διαβάζοντας το εγχειρίδια του Κικέρωνα ανακαλύπτουμε ότι σήμερα, 2.000 χρόνια αργότερα, κάποια πράγματα παραμέ­νουν αναλλοίωτα όπως το ρουσφέτι για την διατήρηση και αύξηση της πελατείας και οι χαμογελαστές χαιρετούρες: “Τα ρου­σφέτια πρέπει να τα διαφημίζεις και να τα προβάλλεις, φροντίζοντας να είσαι προσι­τός μέρα και νύχτα, κρατώντας ανοιχτή όχι μόνο την πόρτα του σπιτιού σου, αλλά και την έκφραση του προσώπου σου, που εί­ναι το κατώφλι της ψυχής σου”.

Εδώ να κάνουμε μια μικρή ιστορική παρένθεση και να αναφέρουμε επίσης, ότι η λέξη πελατεία είναι λατινική και σήμαινε στην κυριολεξία την εξής διαδικασία: Κάθε Ρωμαίος άνεργος πολίτης δικαιούταν επίδομα ανεργίας το οποίο ένα τμήμα δίνονταν σε ποσότητα σιταριού που μοιράζονταν αποκλειστικά από τους συγκλητικούς.

Ο συγκλητικός που εξασφάλιζε περισσότερες ποσότητες – μερίδες – σιταριού για να τις διανέμει δωρεάν στους άνεργους ( και φυσικά όσο πιο πλούσιος ήταν ο συγκλητικός, τόσες περισσότερες μερίδες μπορούσε να αγοράσει) έπαιρνε και τις περισσότερες ψήφους για να επανεκλεγεί στην σύγκλητο , η διαδικασία αυτή λέγονταν «πελατεία» και ο άνεργος πολίτης «πελάτης» αλήθεια τι έχει αλλάξει από τότε;

Να σημειώσουμε επίσης ότι, το σιτάρι όλης της Σικελίας πήγαινε αποκλειστικά για το επίδομα ανεργίας, γιαυτό και ο Σπάρτακος ο στρατηγός των επαναστατημένων σκλάβων έκανε έφοδο στο νησί και όχι στην Ρώμη ενώ βρίσκονταν στα περίχωρα της, (δεν μπήκε μέσα στην πόλη γιατί δεν ήθελε να προκαλέσει μακελειό ) και θέλοντας να αποκόψει τον εφοδιασμό με σιτάρι στην πόλη, ήλπιζε ότι οι άνεργοι πολίτες της Ρώμης θα εξεγερθούν. Όμως αλίμονο για τους σκλάβους αυτή η εξέγερση δεν συνέβη ποτέ, μετά από λίγο οι αήττητες λεγεώνες των σκλάβων ηττήθηκαν από την Ρώμη και οι επαναστατημένοι σκλάβοι μαζί με τον Σπάρτακο σταυρώθηκαν έξω από την πόλη, στην Εγνατία οδό για παραδειγματισμό.

Παράλληλα και κλίνοντας αυτή την μικρή ιστορική παρένθεση υποστηρίζουμε, είναι μέγας μύθος ότι η εκλογική πελατεία εμφανίζετε μόνο σε καθυστερημένες πολιτικά χώρες λ.χ όπως η Ελλάδα ή χώρες του “τρίτου κόσμου”, υπάρχει σε διαφορετικές εκδοχές και στα εξελιγμένα εκσυγχρονισμένα κράτη – μητρόπολης του καπιταλισμού, πχ ομάδες συμφερόντων τα λεγόμενα και λόμπι με τους λομπίστες κλπ. (**)

Επανερχόμενοι στο θέμα μας διαπιστώνουμε ότι, τις πιο συναρπαστικά μοντέρνες συμβουλές τις έδωσε ο Τζόναθαν Σουίφτ πριν από σχε­δόν τρις αιώνες στο εγχειρίδιο του η «Τέχνη της πολιτικής ψευδολογίας»: “Το κόμμα που θέλει να αποκαταστηθεί το κύρος και η αξιοπιστία του πρέπει επί τρεις μήνες να μην πει και να μη δημοσιεύσει τίποτα που να μην είναι αλη­θινό και πραγματικό”. “Είναι ο καλύτερος τρό­πος για να αποκτήσει το δικαίωμα να πλα­σάρει ψέματα τους επόμενους έξι μήνες. Προσοχή, όμως, θέλει και το ψέμα τη ρέγουλά του: «Το να δίνεις στο λαό να καταπιεί πολλά μαζί δεν είναι ο καλύτερος τρόπος για να γίνεις πιστευτός. Όταν βάζεις παραπάνω σκουλίκι στο αγκίστρι δεν τσιμπάει ο κοκοβιός”.

Σημειώσεις:

*) απόσπασμα απο το κείμενο: Η δημοκρατία, το πολιτικό ψέμα και οι εκλογές

**) Οι «λομπίστες» αποφασίζουν για την Ευρώπη

http://www.topontiki.gr/article/39913/

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

Πλάτων: “Πολιτεία”, εκδ. ΠΟΛΙΣ

Κικέρων: “Εγχειρίδιο προεκλογικής εκστρατείας ”, εκδ. Πατάκη

Μακιαβέλι: “ Ο Ηγεμόνας ”, εκδ. Καζαντζάκη

Τζόναθαν Σουίφτ: “ Τέχνη της πολιτικής ψευδολογίας”, εκδ. Άγρα

Α. Ράουτερ: “Κατασκευή υπηκόων”, εκδ. Αιγόκερως

Μάρεϊ Εντελμαν: “Κατασκευή του πολιτικού θεάματος”, εκδ. Παπαζήση