Είναι ο άνθρωπος «λύκος» για τον άνθρωπο; Η απάντηση του Κροπότκιν και της σύγχρονης επιστήμης

Εισαγωγή: 

Μας έπεισαν ότι η φύση είναι «ζούγκλα» για να αποδεχτούμε την υποταγή μας.

Από την εποχή που δημιουργήθηκαν και εδραιώθηκαν στην ανθρωπότητα η εξουσία, η ιεραρχία, η πατριαρχία και  η κυριαρχία ανθρώπου από άνθρωπο, έχουν μεγαλώσει εκατοντάδες  γενείς ανθρώπων με βασικό επιχείρημα -ιδεολόγημα των κυρίαρχων εξουσιαστών για να δικαιολογήσουν και να διαιωνίσουν την εξουσία – κυριαρχία τους, ότι όπως στην ζούγκλα υπάρχει αλληλοσπαραγμός έτσι και οι ανθρώπινες κοινωνίες είναι και αυτές ζούγκλες  που αλληλοσπαράζονται.

Γι΄αυτό πρέπει να υπάρχει μια ιεραρχία (θρησκευτική – πολιτική) που να ρυθμίζει την κοινωνική ζωή και να αποτρέπει τον αλληλοσπαραγμό μέσο του κράτους.

Πιο σύγχρονα οι φιλόσοφοι της κυριαρχίας όπως ο Τόμας Χομπς (1588-1679 ) θεμελίωσε το δόγμα για την φύση του ανθρώπου:  «Homo homini lupus est» – Ο άνθρωπος για τον άνθρωπο είναι λύκος. Μέσα απο το βιβλίο του Λεβιάθαν το 1651.

Αυτό το χομπσιανό δόγμα με τις μοντέρνες παραλλαγές του μαζί με τον σπενσερισμό ή κοινωνικός δαρβινισμός  και τη θεωρία του Τόμας Χένρυ Χάξλεϋ είναι το τρίπτυχο που ισχύει μέχρι σήμερα και μέσα απο την νεοφιλελεύθερη – ακροδεξιά επέλαση (δες και αυταρχικός φιλελευθερισμός ή ορντο-φιλελευθερισμός) σε πλανητική κλίμακα έχει πάρει εκρηκτικές διαστάσεις όπου στο τέλος θα αφανίσει όλοι την έμβια ζωή πάνω στον πλανήτη.

Αλλά ας δούμε είναι έτσι;  Υπάρχει αλληλοσπαραγμός στις ζούγκλες (τη φύση) και ο άνθρωπος είναι από τη φύση του αιμοβόρος λύκος; Αλήθεια οι λύκοι αλληλοσπαράζονται;

Η σύντομη και επιστημονικά τεκμηριωμένη απάντηση στα ερωτήματά είναι: Όχι, η φύση δεν λειτουργεί με τυφλό αλληλοσπαραγμό, οι λύκοι δεν αυτοκαταστρέφονται, και ο άνθρωπος δεν είναι από τη φύση του ένα μονοδιάστατο, αιμοβόρο ον.

Το επιχείρημα ότι «η φύση είναι μια αδίστακτη ζούγκλα και άρα ο άνθρωπος χρειάζεται έναν ισχυρό αφέντη για να μην κατασπαράξει τον διπλανό του» υπήρξε, πράγματι, το μεγαλύτερο ιδεολογικό εργαλείο νομιμοποίησης της εξουσίας ανά τους αιώνες.

Ας αποδομήσουμε  – έστω και επιγραμματικά – αυτό το κυρίαρχο αφήγημα μέσα από τα δεδομένα της σύγχρονης επιστήμης.

1. Αλήθεια, οι λύκοι αλληλοσπαράζονται; (Η παρεξήγηση του «Λύκου»)

Το ρητό του Χομπς «Ο άνθρωπος για τον άνθρωπο είναι λύκος» αδικεί κατάφωρα το ίδιο το ζώο. Στη φύση, οι λύκοι αποτελούν ένα από τα πιο συνεργατικά, κοινωνικά και συναισθηματικά είδη:

• Η αγέλη είναι οικογένεια: Μια αγέλη λύκων δεν είναι μια συμμορία που μάχεται για την επικράτηση του πιο βίαιου. Είναι μια διευρυμένη οικογένεια (γονείς, παιδιά, θείοι/ες, γιαγιάδες, παππούδες ).
• Αλληλεγγύη και φροντίδα: Οι λύκοι κυνηγούν μαζί, μοιράζονται την τροφή με βάση τις ανάγκες της ομάδας, φροντίζουν τους τραυματισμένους ή ηλικιωμένους της αγέλης και προστατεύουν συλλογικά τα μικρά τους.
• Αποφυγή θανάσιμων συγκρούσεων: Ακόμα και ανάμεσα σε διαφορετικές αγέλες, οι λύκοι χρησιμοποιούν το ουρλιαχτό και τη σήμανση της περιοχής για να αποτρέψουν τη σωματική σύγκρουση. Ο αλληλοσπαραγμός θα σήμαινε την εξαφάνιση του είδους τους

2. Υπάρχει «αλληλοσπαραγμός» στη ζούγκλα και τη φύση;

Η ιδέα ότι η φύση είναι μόνο «κόκκινη στα δόντια και τα νύχια» (όπως έγραφαν οι βικτοριανοί ποιητές) είναι μια μονομερής διαστρέβλωση της εξέλιξης.

• Η Αλληλοβοήθεια ως εξελικτικός παράγοντας: Ήδη από το 1902, ο φυσιοδίφης – γεωγράφος και αναρχικός φιλόσοφος  Κροπότκιν στο έργο του «Η Αλληλοβοήθεια ως παράγοντας της εξέλιξης» απέδειξε ότι στα περισσότερα ζωικά είδη, η συνεργασία και η συμπαράσταση είναι πολύ πιο σημαντικές για την επιβίωση από ό,τι ο ανταγωνισμός. Τα είδη που συνεργάζονται (από τα μυρμήγκια και τις μέλισσες μέχρι τα δελφίνια και τους πιθήκους) ευδοκιμούν.
• Συμβίωση: Η ίδια η ζωή στον πλανήτη βασίζεται στη συμβίωση (π.χ. τα φυτά χρειάζονται τους επικονιαστές, οι οργανισμοί χρειάζονται τα μικροβιώματα). Ο ανταγωνισμός υπάρχει, αλλά λειτουργεί μέσα σε ένα πλαίσιο ισορροπίας του οικοσυστήματος, όχι ως τυφλή μανία καταστροφής.

3. Είναι ο άνθρωπος από τη φύση του «αιμοβόρος λύκος»;

Αν ο άνθρωπος ήταν από τη φύση του αποκλειστικά βίαιος και εγωιστής, το είδος μας θα είχε εξαφανιστεί προτού καν καταφέρει να ανάψει την πρώτη φωτιά.

• Το βιολογικό μας πλεονέκτημα είναι η κατανόηση και η αλληλεγγύη : Οι άνθρωποι επιβιώσαμε επειδή είμαστε προγραμματισμένοι για κοινωνικότητα. Οι κατοπτρικοί νευρώνες (mirror neurons) στον εγκέφαλό μας, μας επιτρέπουν να νιώθουμε τον πόνο του άλλου (ενσυναίσθηση).
• Η μακρά ιστορία της ισονομίας: Το 90%+ της ιστορίας του, ο άνθρωπος έζησε σε κοινότητες χωρίς κράτος, φυλακές ή άρχοντες. Η επιβίωση βασιζόταν στο μοίρασμα της τροφής. Αν κάποιος επιδείκνυε ακραία εγωιστική ή βίαιη συμπεριφορά, η κοινότητα τον εξοστράκιζε – κάτι που ισοδυναμούσε με θάνατο.

4. Γιατί διαιωνίζεται το «Χομπσιανό Δόγμα»;

Το δόγμα του Χομπς και οι μοντέρνες παραλλαγές του (όπως ο κοινωνικός Δαρβινισμός ή η θεωρία ότι «ο καθένας κοιτάζει μόνο την πάρτη του») δεν είναι επιστημονικές αλήθειες, αλλά πολιτικά ιδεολογήματα. Εξυπηρετούν μια πολύ συγκεκριμένη σκοπιμότητα που στις μέρες μας έχει ενταθεί μέσα από τις νεοφιλελεύθερες προσταγές του παγκοσμίου καπιταλισμού για την διαιώνιση των πολίτικων, οικονομικών, θρησκευτικών ελίτ με την βοήθεια του κράτους.

α) Δικαιολόγηση της καταπίεσης: Αν πείσεις τους ανθρώπους ότι χωρίς τον χωροφύλακα, τον βασιλιά, τον πολιτικό ή τον νόμο θα σφάξουν τον γείτονά τους, τότε οι άνθρωποι θα αποδεχτούν οικειοθελώς την υποταγή τους και την οικονομική τους εκμετάλλευση.

β) Φυσικοποίηση της αδικίας: Παρουσιάζοντας την κοινωνική ανισότητα ως «νόμο της φύσης» (όπως η ζούγκλα), οι κυρίαρχοι αποποιούνται την ευθύνη για τη φτώχεια, τον πόλεμο και την εξαθλίωση. Μας λένε: «Δεν φταίει το σύστημα, φταίει η ανθρώπινη φύση».

Όπως έγραψε και ο σύγχρονος ιστορικός Rutger Bregman στο βιβλίο του «Ανθρωπότητα: Μια απροσδόκητα αισιόδοξη ιστορία», όταν καταρρέει η κοινωνική δομή (π.χ. σε φυσικές καταστροφές ή κρίσεις), αυτό που αναδύεται στην πλειονότητα των περιπτώσεων δεν είναι ο αλληλοσπαραγμός, αλλά μια αυθόρμητη, συγκλονιστική κύματα αλληλεγγύης και αυτοοργάνωσης των απλών ανθρώπων.

Η εμφάνιση και η εδραίωση της εξουσίας της κυριαρχίας και της ιεραρχίας  ανθρώπου από άνθρωπο αποτελεί ένα από τα πιο καθοριστικά ορόσημα στην ιστορία της ανθρωπότητας. Η μετάβαση αυτή άλλαξε ριζικά τη δομή των κοινωνιών, μετατρέποντάς τις από ισονομικές σε αυστηρά ιεραρχικές.

 5. Η Ιστορική Διαδρομή της Εξουσίας

• Η Προ-κρατική Εποχή (Ισονομία): Για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, οι ανθρώπινες ομάδες (τροφοσυλλέκτες και κυνηγοί) ζούσαν σε μικρές, νομαδικές κοινότητες. Η επιβίωση βασιζόταν στη συνεργασία και το διαμοιρασμό των πόρων. Δεν υπήρχαν μόνιμοι αρχηγοί, θεσμοθετημένη εξουσία ή ατομική ιδιοκτησία.
• Η Νεολιθική Επανάσταση (Η Απαρχή): Πριν από περίπου 10.000–12.000 χρόνια, η ανακάλυψη της γεωργίας και της κτηνοτροφίας άλλαξε τα πάντα. Οι άνθρωποι εγκαταστάθηκαν μόνιμα σε έναν τόπο. Για πρώτη φορά δημιουργήθηκε πλεόνασμα τροφής.
• Η Εμφάνιση της Ιδιοκτησίας και της Ιεραρχίας: Το πλεόνασμα αυτό έπρεπε κάποιος να το διαχειριστεί και να το φυλάξει. Αυτό οδήγησε στον καταμερισμό της εργασίας και, σταδιακά, στη συγκέντρωση του πλούτου και της δύναμης στα χέρια λίγων. Έτσι γεννήθηκαν οι πρώτες κοινωνικές τάξεις: οι άρχοντες, οι ιερείς, οι πολεμιστές και οι παραγωγοί.
• Η Γέννηση του Κράτους: Οι πρώτοι μεγάλοι πολιτισμοί (Μεσοποταμία, Αίγυπτος) εδραίωσαν την εξουσία μέσω της θεοποίησης των ηγετών (π.χ. Φαραώ) και της δημιουργίας νόμων, στρατών και γραφειοκρατίας για την επιβολή της τάξης και την είσπραξη φόρων.

6. Οι Μορφές Κυριαρχίας Μέσα στους Αιώνες

Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, η εξουσία άλλαξε πολλά προσωπεία, αλλά η βασική της δομή παρέμεινε η ίδια:

 7. Πώς Δικαιολογήθηκε η Εξουσία;

Για να διατηρηθεί η κυριαρχία ανά τους αιώνες, δεν αρκούσε μόνο η σωματική βία (στρατός, φυλακές). Χρειάστηκε και η ιδεολογική νομιμοποίηση:

α) Θρησκευτική/Θεϊκή βούληση: «Ο κυβερνήτης επιλέχθηκε από τους Θεούς».

β) Φυσικό δίκαιο: Η θεωρία ότι ορισμένοι άνθρωποι είναι «από τη φύση τους» ανώτεροι ή ικανότεροι να κυβερνούν (κάτι που χρησιμοποιήθηκε και για τη δικαιολόγηση του ρατσισμού ή της αποικιοκρατίας).

γ) Κοινωνικό Συμβόλαιο: Η νεότερη φιλοσοφική προσέγγιση (Hobbes, Locke, Rousseau) ότι οι άνθρωποι παραχωρούν οικειοθελώς μέρος της ελευθερίας τους στο κράτος με αντάλλαγμα την ασφάλεια και την κοινωνική ειρήνη.

Αυτή η ιστορική εξέλιξη γέννησε ταυτόχρονα και τους αγώνες για ελευθερία, ισότητα και δημοκρατία, καθώς η ανθρωπότητα προσπαθεί διαρκώς να βρει μια ισορροπία ανάμεσα στην ανάγκη για κοινωνική οργάνωση και την έμφυτη επιθυμία του ατόμου για αυτονομία.

8. Οι σύγχρονες έρευνες στην ανθρωπολογία, την αρχαιολογία και την εξελικτική ψυχολογία έχουν ανατρέψει πλήρως το χομπσιανό δόγμα. Τα τελευταία χρόνια, η επιστημονική κοινότητα έχει φέρει στο φως νέα δεδομένα που αποδεικνύουν ότι η κυριαρχία, η συστηματική βία και οι αυστηρές ιεραρχίες δεν είναι «εγγεγραμμένες στο DNA μας», αλλά αποτελούν σχετικά πρόσφατα ιστορικά φαινόμενα.

Τα κυριότερα συμπεράσματα των σύγχρονων ερευνών συνοψίζονται στα εξής πεδία:

α) Η ανατροπή του David Graeber και του David Wengrow («Η Αυγή των Πάντων»)

Το 2021, ο ανθρωπολόγος David Graeber και ο αρχαιολόγος David Wengrow δημοσίευσαν μια μνημειώδη μελέτη βασισμένη σε πρόσφατα αρχαιολογικά ευρήματα.

• Τι ανακάλυψαν: Για χιλιάδες χρόνια, οι πρώιμες ανθρώπινες κοινωνίες δεν ζούσαν σε μια «πρωτόγονη, απλοϊκή κατάσταση». Αντίθετα, πειραματίζονταν συνεχώς με διαφορετικές κοινωνικές δομές.
• Εναλλαγή συστημάτων: Πολλές κοινότητες επέλεγαν συνειδητά να έχουν αρχηγούς μόνο κατά τη διάρκεια του κυνηγιού το καλοκαίρι, ενώ τον χειμώνα αυτοοργανώνονταν με απόλυτα ισονομικό τρόπο.
• Πόλεις χωρίς άρχοντες: Ανακάλυψαν αρχαίες μεγαλουπόλεις (όπως η Teotihuacan στο Μεξικό ή το Ταλιάνκι στην Ουκρανία) που υπήρχαν για αιώνες χωρίς ίχνη ανακτόρων, ναών για την ελίτ, βασιλικών τάφων ή κεντρικής διοίκησης. Οι άνθρωποι ζούσαν σε ισομερή, ευρύχωρα σπίτια, αποδεικνύοντας ότι η αστική ζωή δεν απαιτεί υποχρεωτικά ένα κράτος για να λειτουργήσει.

β) Οι Μηχανισμοί της «Αντίστροφης Ιεραρχίας» (Christopher Boehm)

Ο ανθρωπολόγος Christopher Boehm, μελετώντας σύγχρονες κοινωνίες τροφοσυλλεκτών (όπως οι Kung στην έρημο Καλαχάρι), εισήγαγε τον όρο «Αντίστροφη Ιεραρχία» (Reverse Dominance Hierarchy).

• Οι άνθρωποι σε αυτές τις κοινωνίες δεν είναι «αγγελούδια», έχουν και αυτοί τάσεις εγωισμού ή επίδειξης δύναμης.
• Ωστόσο, η κοινότητα έχει αναπτύξει συνειδητούς κοινωνικούς μηχανισμούς για να ισοπεδώνει τον επίδοξο «τύραννο». Αν κάποιος προσπαθήσει να επιβληθεί, η ομάδα χρησιμοποιεί τη γελοιοποίηση, την κοινωνική απομόνωση (shaming), την ανυπακοή και, σε ακραίες περιπτώσεις, τον εξοστρακισμό ή την εκτέλεση.
• Συμπέρασμα: Η ισότητα δεν ήταν μια τυχαία κατάσταση, αλλά μια συνειδητή πολιτική επιλογή προστασίας από την εξουσία.

γ) Η Βιολογία της Ανθρώπινης Καλοσύνης (Rutger Bregman & Sarah Blaffer Hrdy)

Η σύγχρονη εξελικτική ανθρωπολογία εστιάζει στην έννοια της «υπερ-κοινωνικότητας» (hyper-sociality) του ανθρώπου.

• Η θεωρία της Αυτο-εξημέρωσης (Self-domestication): Οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι κατά τη διάρκεια της εξέλιξης, το είδος μας «εξημερώθηκε» μόνο του. Οι πιο επιθετικοί και αντικοινωνικοί άνδρες αποκλείονταν συστηματικά από την αναπαραγωγή και την ομάδα. Επιβίωσαν και μεταβολίστηκαν οι πιο φιλικοί, συνεργατικοί και επικοινωνιακοί.
• Συλλογική ανατροφή: Η ανθρωπολόγος Sarah Blaffer Hrdy απέδειξε ότι, αντίθετα με τους χιμπατζήδες, οι άνθρωποι εξελίχθηκαν να μεγαλώνουν τα παιδιά τους συλλογικά (όλο το «χωριό» βοηθάει). Αυτό προϋποθέτει τεράστια αποθέματα εμπιστοσύνης και ενσυναίσθησης.

9. Η αρχαιολογία του πολέμου (Douglas Fry)

Το χομπσιανό επιχείρημα βασίζεται στην ιδέα ότι οι προϊστορικοί άνθρωποι βρίσκονταν σε μόνιμο πόλεμο μεταξύ τους. Ο ανθρωπολόγος Douglas Fry και η ομάδα του εξέτασαν τα αρχαιολογικά ευρήματα των πρώτων χιλιάδων ετών του είδους μας.

• Τα ευρήματα: Τα στοιχεία για ομαδικές σφαγές και οργανωμένο πόλεμο είναι σχεδόν ανύπαρκτα πριν από την εμφάνιση της γεωργίας και των πρώτων κρατικών δομών.
• Οι θάνατοι από βία στην προϊστορία αφορούσαν κυρίως προσωπικές ή οικογενειακές βεντέτες, όχι οργανωμένες πολεμικές συγκρούσεις μεταξύ «στρατών». Ο πόλεμος δεν είναι ένστικτο, είναι πολιτισμικό προϊόν της ανάγκης για προστασία συσσωρευμένου πλούτου και εδαφών.

Το Συμπέρασμα της Σύγχρονης Ανθρωπολογικής Επιστήμης

Η σύγχρονη ανθρωπολογία μας λέει το εξής: Ο άνθρωπος δεν είναι ούτε «κακός λύκος» ούτε «αθώος άγγελος». Είναι ένα ον με απίστευτη πλαστικότητα.

Αν το κοινωνικό και οικονομικό σύστημα στο οποίο ζούμε βασίζεται στον ανταγωνισμό, την απληστία και την επιβίωση του ισχυρότερου (όπως ορίζει το χομπσιανό μοντέλο), τότε ο άνθρωπος θα αναδείξει τα πιο σκοτεινά και «λυκίσια» χαρακτηριστικά του. Αν όμως το σύστημα προωθεί την αλληλεγγύη, τη συνεργασία και την κοινοκτημοσύνη, ο άνθρωπος ενεργοποιεί το ισχυρότερο βιολογικό του όπλο: την ενσυναίσθηση και την αλληλεγγύη.

10. Πώς η σύγχρονη νευροεπιστήμη εξηγεί τον τρόπο που ο εγκέφαλός μας ανταμείβει τη συνεργασία αντί για τον εγωισμό.

Η σύγχρονη νευροεπιστήμη έρχεται να επιβεβαιώσει με εργαστηριακά δεδομένα αυτό που οι ελευθεριακοί στοχαστές υποστήριζαν διαισθητικά: ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι βιολογικά καλωδιωμένος για τη συνεργασία και την κοινωνική δικαιοσύνη.

Όταν βοηθάμε τους άλλους ή λειτουργούμε ισότιμα, ο εγκέφαλός μας δεν κάνει μια «θυσία»· αντίθετα, ενεργοποιεί μηχανισμούς που μας προσφέρουν βαθιά βιολογική ικανοποίηση.

Οι κυριότερες ανακαλύψεις της νευροεπιστήμης επικεντρώνονται σε τρεις βασικούς μηχανισμούς:

α)Το «Σύστημα Ανταμοιβής» και η Ντοπαμίνη (The Dopamine Reward System)

Για δεκαετίες, οι οικονομολόγοι πίστευαν ότι ο άνθρωπος νιώθει ικανοποίηση μόνο όταν κερδίζει κάτι για τον εαυτό του (υλικός εγωισμός). Η χρήση της λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας (fMRI) ανέτρεψε αυτή την ιδέα.

• Το φαινόμενο της «θερμής λάμψης» (Warm Glow Effect): Μελέτες δείχνουν ότι όταν ένας άνθρωπος επιλέγει να μοιραστεί πόρους ή να συνεργαστεί, ενεργοποιούνται ακαριαία το ραβδωτό σώμα (striatum) και ο κοιλιακός τυφλός πόρος του εγκεφάλου. Αυτές είναι οι ίδιες περιοχές που ενεργοποιούνται όταν τρώμε το αγαπημένο μας φαγητό ή όταν κερδίζουμε χρήματα.
• Βιολογική Ανταμοιβή: Ο εγκέφαλος εκκρίνει ντοπαμίνη (τον νευροδιαβιβαστή της ευτυχίας) ως επιβράβευση για τη συνεργατική συμπεριφορά. Με απλά λόγια, η εξέλιξη μας προγραμμάτισε να νιώθουμε όμορφα όταν είμαστε γενναιόδωροι.

β) Η Oxytocin (Ωκυτοκίνη): Η ορμόνη της εμπιστοσύνης

Η ωκυτοκίνη είναι ένα νευροπεπτίδιο που παράγεται στον υποθάλαμο και είναι υπεύθυνο για το κοινωνικό δέσιμο.

• Ο κύκλος της εμπιστοσύνης: Όταν λειτουργούμε σε περιβάλλοντα ισότητας και αλληλοβοήθειας, τα επίπεδα της ωκυτοκίνης αυξάνονται κατακόρυφα.
• Η ορμόνη αυτή μειώνει τη δραστηριότητα της αμυγδαλής (του κέντρου του εγκεφάλου που διαχειρίζεται τον φόβο και την επιθετικότητα). Έτσι, η συνεργασία μειώνει το βιολογικό στρες, ενώ ο συνεχής ανταγωνισμός κρατά τον οργανισμό σε κατάσταση μόνιμου, τοξικού φόβου.

γ) Κατοπτρικοί Νευρώνες (Mirror Neurons) και Ενσυναίσθηση

Ανακαλύφθηκαν από την ομάδα του Giacomo Rizzolatti και αποτελούν τη βιολογική βάση της αλληλεγγύης.

• Αυτοί οι νευρώνες ενεργοποιούνται τόσο όταν κάνουμε μια πράξη, όσο και όταν βλέπουμε κάποιον άλλον να την κάνει.
• Αν δούμε κάποιον να πονάει ή να πεινάει, ο εγκέφαλός μας αναπαράγει σε μικροκλίμακα το ίδιο συναίσθημα. Είμαστε, επομένως, νευρολογικά σχεδιασμένοι να «νιώθουμε» τον πλησίον μας. Ο εγωισμός απαιτεί τη συνειδητή καταστολή αυτού του μηχανισμού.

δ) Η Νευροβιολογία της Δικαιοσύνης (Το Πείραμα του Τελεσίγραφου)

Σε νευροοικονομικά πειράματα (όπως το Ultimatum Game), όταν προτείνεται σε ανθρώπους ένας άδικος διαμοιρασμός χρημάτων (π.χ. ο ένας να πάρει 90% και ο άλλος 10%), ο εγκέφαλος αυτού που αδικείται ενεργοποιεί αμέσως τον πρόσθιο νησιωτικό φλοιό – την περιοχή που σχετίζεται με το συναίσθημα της αηδίας (όπως όταν μυρίζουμε χαλασμένο φαγητό). Η αδικία και η ανισότητα προκαλούν στον εγκέφαλο κυριολεκτική, φυσική αποστροφή.

Το Συμπέρασμα

Η νευροεπιστήμη αποδεικνύει ότι ο «αιμοβόρος λύκος» του Χομπς δεν είναι η φυσική κατάσταση του ανθρώπου. Ο εγκέφαλός μας είναι φτιαγμένος για την κοινότητα. Όταν ένα κοινωνικό σύστημα μας αναγκάζει να ζούμε εγωιστικά, πηγαίνει ενάντια στη βιολογία μας, προκαλώντας μας κατάθλιψη, άγχος και αποξένωση.

11. Αλληλοβοήθεια Ένας παράγοντας της εξέλιξης

Η Κεντρική Ιδέα του Έργου

Ο Κροπότκιν δεν αρνείται τη θεωρία της εξέλιξης του Κάρολου Δαρβίνου, αλλά τη συμπληρώνει. Υποστηρίζει ότι:

• Η συνεργασία είναι εξελικτικό πλεονέκτημα: Τα είδη που επιβιώνουν και εξελίσσονται καλύτερα δεν είναι απαραίτητα τα πιο επιθετικά, αλλά εκείνα που αναπτύσσουν δεσμούς αλληλεγγύης και αμοιβαίας υποστήριξης.
• Η φύση δεν είναι μόνο πόλεμος: Αντίθετα με την κυρίαρχη θεωρία του Thomas Henry Huxley (Τόμας Χένρυ Χάξλεϋ) ότι η φύση είναι ένας διαρκής «πόλεμος όλων εναντίον όλων», ο Κροπότκιν παρατηρεί ότι η αλληλοβοήθεια είναι ο κανόνας στο ζωικό βασίλειο.

Δομή & Παραδείγματα

Το βιβλίο εξετάζει την αλληλοβοήθεια μέσα από μια ιστορική και βιολογική διαδρομή:

• Στα ζώα: Αναφέρει παραδείγματα από μυρμήγκια, μέλισσες, πουλιά και θηλαστικά που κυνηγούν, μεταναστεύουν ή προστατεύονται σε ομάδες.
• Στους προϊστορικούς και πρωτόγονους ανθρώπους: Καταρρίπτει τον μύθο ότι ο πρωτόγονος άνθρωπος ζούσε σε διαρκή απομόνωση και σύγκρουση με τους ομοίους του.
• Στη μεσαιωνική πόλη: Αναλύει τον ρόλο των συντεχνιών (συνδικάτων της εποχής) και των αυτόνομων κοινοτήτων ως παραδείγματα οργανωμένης αλληλεγγύης.
• Στη σύγχρονη εποχή: Επισημαίνει ότι, παρά την πίεση του κράτους και του καπιταλισμού, οι άνθρωποι εξακολουθούν να εκφράζουν την αλληλοβοήθεια μέσω ενώσεων, εθελοντικών ομάδων και καθημερινών πράξεων αλληλεγγύης.

Πολιτική και Κοινωνική Σημασία

Για τον Κροπότκιν, η αλληλοβοήθεια αποτελεί το θεμέλιο της αναρχικής-κομμουνιστικής σκέψης. Αποδεικνύοντας ότι η συνεργασία είναι φυσικό χαρακτηριστικό των ειδών, υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη κοινωνία μπορεί να αυτοοργανωθεί και να ευημερήσει χωρίς την ανάγκη ενός συγκεντρωτικού κράτους ή ενός ανταγωνιστικού οικονομικού συστήματος.